على اصغر شميم
222
ايران در دوره سلطنت قاجار ( فارسي )
سراسر مستعمرهى هند ، مردم سر به شورش و طغيان عليه غارتگران انگليسى برداشته بودند و امپراتورى بريتانيا دچار چنان خطر بزرگى گرديده بود ، از ضعف و سستى سردارانى مانند حاجى محمد على خان شجاع الملك و خانلر ميرزا احتشام الدوله و مانند آنان و ناجوانمردى بعضى از مردم سفله و پست « 1 » و جاهطلبى كسانى مانند ميرزا آقا خان نورى صدراعظم و بالاخره از ترس و جبن باطنى ناصر الدين شاه « 2 » كه در هر صورت سلطنت بر يك ايالت كوچك را هم بر دورى از تاجوتخت ترجيح مىداد ، به خوبى استفاده كرده و منظور سياسى خود را در انتزاع افغانستان از ايران و بستن دروازهى هند به روى دولت روسيه پيش برده ، از آن پس نفوذ دريايى انگليس بلامانع در سراسر خليجفارس و درياى عمان برقرار گرديد و دروازهى تجارت خارجى ايران در خليجفارس كه تنها درياى آزاد ايران و يگانهى راه ارتباط تجارتى اين كشور با ساير نقاط جهان است به دست انگلستان افتاد . بسط نفوذ سياسى و اقتصادى در ايران انگلستان پس از موقعيت بزرگى كه در عقد معاهدهى پاريس به دست آورد ، درصدد حفظ منافع حاصله از آن موقعيت و تحكيم نفوذ و بسط سياست استعمارى خود در ايران برآمد و براى انجام آن منظور كه از زمان سلطنت فتحعلى شاه مرتبا آن را تعقيب مىكرد ، با استفاده از ضعف نفوذ نظامى و سياسى سلاطين قاجار در جزاير و بنادر خليجفارس و استقلالطلبى بعضى از شيوخ عرب ساكن آن نواحى دست به اقداماتى زد كه شرح كليهى آنها و تفصيل آن وقايع ، خود محتاج به كتاب جداگانهاى است و ما در اينجا به ذكر خلاصهاى از سوابق نفوذ انگلستان در خليجفارس مىپردازيم . شركت مؤثر ناوگان جنگى كمپانى انگليسى در طرد پرتغالىها از بندرعباس و جزيرهى هرمز در دورهى سلطنت شاه عباس اول صفوى و به دنبال آن كسب اجازهى تأسيس تجارتخانه
--> ( 1 ) - بنا به نقل منابع داخلى انگليسها پس از غلبه بر بندر بوشهر هرروز پنج صندوق بزرگ از كشتى به ساحل مىآوردند و چنين وانمود مىكردند كه آن صندوقها مملو از زر مسكوك است و هركس از نيروى مهاجم جانبدارى كند ، او را پاداش نقدى خواهند داد . اين كار را تا پنج روز يعنى تا غلبه بر دلاوران تنگستانى در بهمنى ادامه دادند . ليكن كسى رنگ زرهاى مسكوك انگليسى را نديد . ( 2 ) - ناصر الدين شاه در برابر اين جريان دستخطهاى متعدد صادر كرد و علماى دين فرمان جهاد دادند و شاه صريحا گفت كه هرگز تن به مذلت نخواهد داد . ولى اگر فتحعلى شاه لااقل گاهى براى كمك به فرزند خود عباس ميرزا در جنگ شركت كرد ، ناصر الدين شاه هرگز از تهران خارج نشد .